گوشدرد همیشه با یک «درد تیز» شروع نمیشود؛ گاهی فقط احساس سنگینی، کیپی و کاهش شنوایی است، انگار داخل گوش آب گیر کرده. همین علائمِ مبهم آدم را به آزمون و خطا میکشاند: کمپرس گرم؟ اسپری بینی؟ مسکن؟ یا صبر؟ مشکل اینجاست که اگر علت را اشتباه حدس بزنید، ممکن است وقت را از دست بدهید یا کاری کنید که التهاب بدتر شود. این مقاله یک نقشه راه میدهد: علتهای رایج در سرماخوردگی، نشانههای مهم در کودکان، کارهای امن خانگی، و خط قرمزهایی که اگر دیدید، دیگر جای ریسک کردن نیست و باید سریعتر اقدام کنید. با چند دقیقه دقت، میتوانید بفهمید درد واقعاً از گوش است یا از گلو، سینوس یا دندان «به گوش زده». و چرا این؟!
چرا درد گوش در سرماخوردگی پیش میآید؟
وقتی سرما میخورید، ویروس بینی و گلو را درگیر میکند و باعث آبریزش، گرفتگی، سرفه و التهاب میشود. این التهاب میتواند به گوش هم اثر بگذارد، چون لوله استاش (مسیر ارتباطی گوش میانی با پشت بینی و گلو) با مخاط و تورم مسدود میشود. نتیجه این انسداد معمولاً یکی از این حالتهاست:
- تغییر فشار داخل گوش → احساس کیپ بودن، پری گوش، سنگینی و گاهی درد
- جمع شدن مایع پشت پرده گوش → کاهش شنوایی موقت، صدای گرفته، فشار بیشتر
- اگر سرماخوردگی طولانی شود، گاهی زمینه برای عفونت گوش میانی (اوتیت مدیا) یا سینوزیت فراهم میشود. در سینوزیت هم فشار و التهاب سینوسها میتواند به حس فشار و درد اطراف گوش دامن بزند.
نکته مهم: خیلی وقتها مسئله «فقط گرفتگی و فشار» است، نه یک عفونت جدی.
علائم درد گوش: بزرگسالان و کودکان
علائم رایج در بزرگسالان
- درد مبهم داخل یا اطراف گوش
- احساس کیپ بودن یا پری گوش
- کاهش شنوایی یا تغییر شنوایی (معمولاً موقت)
- درد بیشتر هنگام بلع یا خمیازه
- همراهی با علائم سرماخوردگی: گرفتگی بینی، آبریزش، سرفه، گلودرد
اگر علت سینوسی پررنگ باشد، ممکن است اینها هم دیده شود:
- گرفتگی شدید بینی، درد صورت/پیشانی، سردرد
- ترشح پشت حلق، بوی بد دهان، کاهش بویایی
- درد دندان یا احساس فشار در فک بالا
علائم درد گوش در نوزادان و بچههای کوچک
بچههای کوچک دقیق نمیتوانند بگویند «کجا» درد دارد، پس این نشانهها مهماند:
- گوششان را میمالند یا میکشند
- به بعضی صداها کمتر واکنش نشان میدهند
- تب ۳۸ درجه یا بالاتر
- بیقراری، گریه یا بدخوابی
- کماشتهایی یا نخوردن غذا
- بههم خوردن تعادل یا زیاد زمین خوردن
درد گوش میتواند یک گوش یا هر دو گوش را درگیر کند.
در کودکان خردسال، مخصوصاً زیر ۲ سال، بهتر است زودتر مشورت بگیرید چون احتمال عوارض بالاتر است و کودک هم دقیق نمیتواند شدت درد را توضیح دهد. اگر کودک خیلی کوچک است، هر دو گوش درد دارد، تب دارد یا بیقراری شدید نشان میدهد، صبر کردن همیشه انتخاب اول نیست.
برای تسکین درد گوش در خانه چه کنیم؟
در بیشتر موارد، با مراقبت خانگی علائم طی چند روز رو به بهبود میرود. هدف در خانه این است که درد و التهاب کنترل شود و مسیر بینی/گلو تا حد ممکن باز بماند تا فشار گوش کاهش پیدا کند.
1) برای کاهش درد و تب
- پاراستامول یا ایبوپروفن (طبق سن و وزن و بروشور دارو) برای درد و تب کمککننده است.
- اگر باردار هستید، بیماری زمینهای دارید یا کودکتان داروی دیگری مصرف میکند، بهتر است قبلش با داروساز مشورت کنید.
نکته ایمنی: برای کودکان زیر ۱۶ سال آسپیرین ندهید.
2) برای آرامسازی گوش و کاهش فشار
- کمپرس گرم (حوله گرم، نه داغ) را ۱۰ تا ۱۵ دقیقه روی گوش دردناک بگذارید. بسیاری از افراد با این کار تسکین واضحی حس میکنند.
- وضعیت خواب: روی سمت گوش سالم بخوابید یا سر را کمی بالاتر بگذارید تا فشار کمتر شود (در حدی که گردن اذیت نشود).
3) برای کاهش گرفتگی بینی و کمک به باز شدن لوله استاش
- شستوشوی بینی با سرم نمکی یا اسپری سالین (بهخصوص اگر گرفتگی و ترشحات دارید). این کار مخاط را رقیق میکند و فشار مسیر پشت بینی را کم میکند.
- مایعات کافی: آب و نوشیدنیهای ساده کمک میکند مخاط رقیقتر شود و بدن زودتر ریکاوری کند.
- استراحت: بدن برای مقابله با ویروس به انرژی نیاز دارد.
4) درباره داروهای ضداحتقان و قطرهها (با احتیاط)
- بعضی افراد از ضداحتقانها (اسپری یا داروی خوراکی) برای گرفتگی بینی استفاده میکنند؛ اگر قصد مصرف دارید، بروشور را دقیق بخوانید و با داروساز مشورت کنید، مخصوصاً برای کودکان و افراد با فشار خون/بیماری قلبی.
- قطره گوش را خودسرانه توصیه نکنید، مخصوصاً اگر ترشح، احتمال پارگی پرده گوش یا درد شدید دارید. در این موارد اول باید گوش بررسی شود.
چه کارهایی را انجام ندهیم؟ (این بخش را جدی بگیرید)
چرا مهم است؟ چون بعضی کارهای رایج خانگی میتواند التهاب را بدتر کند، پرده گوش را تحریک کند یا عفونت را به مسیر اشتباه ببرد.
- تا بهتر شدن علائم، از شنا و ورود آب به گوش پرهیز کنید.
- داخل گوش هیچ چیزی نکنید (گوشپاککن، پنبه، سنجاق…).
- روغن، سیر، قطرههای خانگی یا محلولهای نامعلوم داخل گوش نریزید؛ اگر پرده گوش آسیب دیده باشد، خطر دارد.
- با درد گوش جرمگیری خانگی انجام ندهید؛ ممکن است جرم فشردهتر شود یا مجرا زخمی شود.
- آنتیبیوتیک را خودسرانه شروع نکنید (یا نیمهکاره قطع نکنید)؛ در بسیاری موارد ویروسی است و بیفایده/مضر میشود.
- اگر ترشح دارید یا احتمال پارگی پرده گوش مطرح است، قطره گوش را بدون نظر پزشک/داروساز مصرف نکنید.
چه زمانی باید مراجعه کنیم؟ (شفاف و با خط قرمزها)
در بسیاری از گوشدردهای همراه سرماخوردگی، مشکل اصلی ویروسی بودن بیماری و گرفتگی لوله استاش است؛ در این حالت آنتیبیوتیک معمولاً کمکی نمیکند. به همین دلیل رویکرد رایج، کنترل درد و پیگیری ۲–۳ روزه است. اگر درد ماندگار شد، تب بالا ایجاد شد، ترشح از گوش داشتید یا حال عمومی بدتر شد، پزشک تصمیم میگیرد آیا احتمال عفونت باکتریایی مطرح است یا نه.
اول: داروساز چگونه کمک میکند؟
اگر علائم خفیف تا متوسط است، داروساز میتواند:
- دوز درست مسکن را پیشنهاد دهد
- درباره شستوشوی بینی، کمپرس، و مراقبتهای خانگی راهنمایی کند
- تشخیص دهد آیا نیاز به پزشک دارید یا میتوان چند روز پیگیری کرد
وقت پزشک بگیرید اگر:
- گوشدرد مدام تکرار میشود یا هر بار شدیدتر میشود
- کاهش شنوایی قابل توجه دارید یا حس کیپی مدتدار شده
- با وجود مراقبت خانگی، روند بهبود واضح نیست
فوری اقدام کنید (منتظر نمانید) اگر یکی از اینها وجود دارد:
- درد یا علائم بیش از ۲–۳ روز ادامه پیدا کرده یا بدتر شده
- تب بالا یا لرز و بدحالی عمومی دارید
- تورم اطراف گوش (خصوصاً پشت گوش) دیده میشود
- از گوش ترشح یا مایع خارج میشود
- شنوایی کم شده یا تغییر واضح کرده
- چیزی داخل گوش گیر کرده
- کودک زیر ۲ سال است و هر دو گوش درد میکند
اینها اورژانسیاند
این علائم را اورژانسی حساب کنید
- تورم/درد پشت گوش یا جلو آمدن لاله گوش
- بدحالی شدید (بیحالی غیرعادی، خوابآلودگی شدید، گیجی)
- کاهش شنوایی واضح و ماندگار یا بدتر شدن سریع شنوایی
- ترشح چرکی/خونی از گوش
- درد خیلی شدید که با مسکن معمولی کنترل نمیشود
دلایل دیگر گوشدرد (همهچیز عفونت نیست)
گوشدرد همیشه از خود گوش نیست. گاهی درد «به گوش ارجاع داده میشود» یعنی منبعش جای دیگری است اما گوش را دردناک حس میکنید:
- اوتیت خارجی (التهاب مجرای گوش): درد با لمس لاله گوش/فشار روی جلوی گوش بدتر میشود، گاهی خارش و ترشح دارد. اقدام: دستکاری نکنید؛ برای قطره مناسب باید ارزیابی شوید.
- جرم گوش یا جسم خارجی: احساس پری و کاهش شنوایی ناگهانی. اقدام: خودتان خارج نکنید؛ مراجعه کنید.
- درد ارجاعی از دندان: درد دندان/فک همراه گوشدرد. اقدام: بررسی دندانپزشکی.
- TMJ (مفصل فک): درد با جویدن، سفتی فک، صدای کلیک. اقدام: کاهش جویدن سفت، پیگیری دندانپزشک/پزشک.
- گلودرد/لوزه: درد گوش همراه درد هنگام بلع. اقدام: درمان علت گلو، در صورت شدت مراجعه.
- سینوزیت: درد صورت/پیشانی، ترشح پشت حلق، گرفتگی شدید. اقدام: تمرکز روی درمان گرفتگی و پیگیری در صورت تب/طولانی شدن.
- فشار هوا (پرواز/کوه): شروع درد بعد از پرواز یا تغییر ارتفاع، کیپی شدید. اقدام: بلع آب، آدامس، سالین بینی؛ اگر درد شدید/شنوایی افت کرد، بررسی لازم است.
نکته مهم: خودتان سعی نکنید از روی یک علامت، تشخیص قطعی بدهید؛ این بخش فقط برای این است که بدانید «ممکن است علتهای دیگری هم وجود داشته باشد» و در صورت تداوم یا شدت، بررسی لازم است.
پیشگیری: چطور احتمال گوشدرد در سرماخوردگی را کمتر کنیم؟
- در شروع سرماخوردگی، گرفتگی بینی را زودتر مدیریت کنید (سالین، استراحت، مایعات کافی).
- از مصرف همزمان چند داروی سرماخوردگی که مواد مشابه دارند پرهیز کنید تا مصرف بیش از حد یک ماده (مثلاً مسکن) پیش نیاید.
- برای کودکان، داروهای سرماخوردگی را بدون نظر متخصص بهخصوص در سنین پایین مصرف نکنید.
- واکسیناسیون (طبق توصیههای بهداشتی) میتواند شدت برخی عفونتهای تنفسی را کمتر کند و بهطور غیرمستقیم احتمال عوارض گوش را کاهش دهد.
سخن نهایی
گوشدرد در سرماخوردگی، اغلب یک هشدار خطرناک نیست؛ بیشتر اوقات نتیجه گرفتگی مسیرهای تنفسی و تغییر فشار گوش میانی است و با مراقبت درست در خانه طی چند روز بهتر میشود. تمرکزتان را روی کنترل درد، استراحت، مایعات کافی و باز نگه داشتن مسیر بینی بگذارید و از دستکاری گوش یا درمانهای خودسرانه پرخطر پرهیز کنید. اما اگر درد طول کشید، بدتر شد، یا علائم هشدار مثل تب بالا، ترشح، تورم اطراف گوش یا افت شنوایی واضح داشتید، تعلل نکنید و کمک حرفهای بگیرید؛ در این نقطه «صبر کردن» ممکن است انتخاب خوبی نباشد.
