سوند ادراری قرار است کار بیمار را راحت‌تر کند، اما برای خیلی از خانواده‌ها خودش منبع نگرانی می‌شود: بیمار از سوزش شکایت می‌کند، ملافه خیس شده یا کیسه از صبح تقریباً خالی مانده است. بعضی از این‌ها طبیعی‌اند و بعضی یعنی باید همین امروز کاری کرد. اگر ناراحتی بعد از چند روز کم نشد یا با نشانه‌های هشداری که در ادامه می‌آید همراه شد، بررسی سوند و در صورت لزوم تعویض سوند در منزل بهتر از تحمل‌کردن است.
ناراحتی‌هایی که در روزهای اول طبیعی‌اند
- احساس فشار یا میل مداوم به ادرار. سوند فولی با یک بالون کوچک داخل مثانه نگه داشته می‌شود و مثانه در روزهای اول به آن واکنش نشان می‌دهد.
- سوزش خفیف نوک مجرا. معمولاً با گذشت زمان و رعایت بهداشت کم می‌شود.
- اسپاسم مثانه. دردهای کرامپی و ناگهانی زیر شکم که گاهی با نشت کمی ادرار از کنار سوند همراه است. این اسپاسم‌ها شایع‌اند. اگر آزاردهنده باشند، پزشک ممکن است دارویی برای کم‌کردنشان تجویز کند، اما اول باید مطمئن شد لوله باز است و بیمار یبوست ندارد.
نشت ادرار از کنار سوند: چهار علت رایج
وقتی ادرار از کنار سوند بیرون می‌زند، یعنی راهش از داخل سوند بسته یا سخت شده است. شایع‌ترین علت‌ها این‌ها هستند:
- گرفتگی یا پیچ‌خوردگی لوله. لخته، رسوب یا تاخوردن لوله زیر بدن بیمار جریان ادرار را می‌بندد.
- یبوست. روده‌ی پر به مثانه و مجرا فشار می‌آورد. این علت در سالمندان بسیار شایع است و اغلب نادیده گرفته می‌شود.
- اسپاسم مثانه. انقباض‌های مثانه ادرار را به بیرون از کنار سوند هل می‌دهد.
- رسوب داخل سوند یا سوندی که موعد تعویضش گذشته. سوند کهنه‌ای که داخلش رسوب بسته، باید عوض شود.
یک نکته‌ی مهم هم هست: گذاشتن سوند با سایز بزرگ‌تر معمولاً راه‌حل نشت نیست و گاهی اسپاسم را بیشتر می‌کند. اول باید علت پیدا شود. راهنمای نشت یا گرفتگی سوند قدم‌به‌قدم توضیح می‌دهد چطور علت را پیدا کنید و چه زمانی لازم است پرستار بیاید.
کی درد یعنی هشدار؟
این نشانه‌ها را نباید تا صبح یا تا نوبت بعدی نگه داشت:
- ادرار نمی‌آید، زیر شکم برآمده و دردناک است. احتمالاً سوند کاملاً بسته شده و مثانه در حال پرشدن است. این وضعیت باید ظرف چند ساعت رسیدگی شود.
- تب، لرز یا درد پهلو. ممکن است عفونت به بالای مجاری ادراری رسیده باشد. در سالمندان، عفونت گاهی فقط با گیجی ناگهانی، بی‌قراری یا افت حال عمومی خودش را نشان می‌دهد.
- خون واضح یا لخته در کیسه.
- سوند با بالون پرشده بیرون کشیده شده. ممکن است مجرا آسیب ببیند و خونریزی کند. سوند را خودتان دوباره جا نزنید.
- سوند سوپراپوبیک (از روی شکم) بیرون آمده. معطل نکنید، چون مسیر آن در مدت کوتاهی تنگ می‌شود.
اگر بیمار تب بالا و افت شدید حال دارد، اول به اورژانس ۱۱۵ زنگ بزنید.
کار خانواده چیست و چه کاری نباید کرد؟
کارهایی که باید انجام داد:
- کیسه همیشه پایین‌تر از سطح مثانه باشد و لوله زیر بدن بیمار یا لای تخت تا نخورد.
- وقتی کیسه نیمه تا دو‌سوم پر شد، آن را خالی کنید و قبل و بعد از آن دست‌ها را بشویید.
- اطراف محل ورود سوند را روزانه با آب و صابون ملایم بشویید. پودر و کرم روی این ناحیه نزنید.
- اگر پزشک محدودیت نداده، روزانه حدود ۱٫۵ تا ۲ لیتر مایعات بنوشید و جلوی یبوست را بگیرید.
کارهایی که نباید انجام داد:
- سوند را نکشید، بالون را خالی نکنید و سوند بیرون‌آمده را خودتان جا نزنید.
- لوله را بدون دستور تیم درمان نبندید.
- اتصال سوند و کیسه را بی‌دلیل باز نکنید. هر بار باز کردن این سیستم بسته، راه ورود میکروب است.
سوند هر چند وقت یک‌بار عوض می‌شود؟
موعد تعویض را پزشک بر اساس جنس سوند و وضعیت بیمار تعیین می‌کند. سوندهای لاتکس معمولاً زودتر، در حد چند هفته، و سوندهای سیلیکونی دیرتر، تا حدود سه ماه، عوض می‌شوند. سوندی که زودتر بسته شود، نشت کند یا رسوب بگیرد، باید پیش از موعد تعویض شود. اگر سوند بیمارتان همیشه بعد از مدت مشخصی بسته می‌شود، با پزشک یا پرستار مطرح کنید تا تعویض کمی زودتر از آن زمان برنامه‌ریزی شود.
در کسانی که مدت طولانی سوند دارند، تقریباً همیشه در آزمایش ادرار باکتری دیده می‌شود. این به‌تنهایی یعنی عفونت نیست. آنتی‌بیوتیک فقط وقتی لازم است که علامت وجود داشته باشد و پزشک تشخیص بدهد.
تعویض در خانه چطور انجام می‌شود؟
پرستار ابتدا سابقه‌ی بیمار، نوع و تاریخ سوند قبلی، بیماری پروستات یا جراحی مجاری ادراری، حساسیت به لاتکس و داروهای رقیق‌کننده‌ی خون را می‌پرسد. بعد با ست استریل یک‌بارمصرف، دستکش استریل و ژل لغزنده، که در صورت نیاز بی‌حس‌کننده هم دارد، سوند قبلی را خارج و سوند تازه را جایگزین می‌کند. کار معمولاً ۱۵ تا ۳۰ دقیقه طول می‌کشد. اگر در مسیر مقاومت، درد شدید یا خونریزی پیش بیاید، کار متوقف می‌شود و بیمار باید پزشک ببیند. در خدمتی که حریم خصوصی این‌قدر مهم است، خانواده می‌تواند پرستار خانم یا آقا درخواست کند.
جمع‌بندی
سوزش خفیف و احساس فشار در روزهای اول طبیعی است. نشت از کنار سوند یعنی باید دنبال علت گشت. قطع ادرار با درد زیر شکم، تب، خونریزی یا بیرون‌آمدن سوند یعنی همین امروز رسیدگی لازم است. در تهران مراکزی مثل کارن درمان تعویض و بررسی سوند را شبانه‌روزی انجام می‌دهند؛ سوندی که بسته شده نباید تا صبح منتظر بماند.
این مطلب جنبه‌ی آموزشی دارد و جایگزین معاینه و نظر پزشک نیست.
