اگر شما هم والدین یک کودک پرانرژی و بیقرار هستید، حتما بارها این جمله را شنیدهاید:«نکند بیشفعال است؟» راستش را بخواهید، خیلی از بچهها در سنین پایین پرتحرک و شیطان هستند و این کاملا طبیعی است. اما مرز بین یک کودک پرانرژی عادی و یک کودک مبتلا به ADHD (اختلال کمتوجهی-بیشفعالی) کجاست؟ چه رفتارهایی باید شما را به عنوان والدین نگران کند؟ در اینجا، بر اساس ملاکهای تشخیصی معتبر (DSM-5)، به شما میگوییم که کودک بیشفعال چه رفتارهایی از خودش نشان میدهد و فرآیند تشخیص درست چگونه است. اگر حس میکنید رفتارهای فرزندتان با همسالانش تفاوت واضحی دارد و این رفتارها در خانه و مدرسه و مهمانیها تکرار میشود، این مطلب را تا آخر بخوانید.
نشانههای بیتوجهی در کودکان بیشفعال
کودکان مبتلا به ADHD همیشه پرتحرک نیستند. بعضی از آنها عمدتا «بیتوجه» هستند و بیشفعالی جسمی چندانی ندارند. این دسته از کودکان اغلب نادیده گرفته میشوند چون ایجاد مزاحمت نمیکنند. در ادامه رفتارهایی که نشانه بیتوجهی هستند را می بینید:
| ویژگی | توضیحات |
| به جزئیات توجه نمیکند | مشقهایش پر از اشتباهات بیدقت است، حتی چیزهایی را که بلد است اشتباه مینویسد |
| تمرکز کردن برایش سخت است | در کلاس به نقطهای خیره میشود، انگار معلم را نمیبیند |
| دستورالعملها را کامل نمیکند | میگویید «برو لباست را بپوش، مسواک بزن، بیا صبحانه»، او فقط یک کار را انجام میدهد و بقیه را فراموش میکند |
| سازماندهی برایش دشوار است | کیف مدرسه همیشه بهم ریخته است، برگهها را گم میکند، نمیتواند برنامه روزانهاش را مرتب کند |
| زود حواسش پرت میشود | صدای ماشین، تلویزیون، یا حتی یک مگس میتواند تمرکزش را به هم بریزد |
| از کارهای ذهنی طولانی فرار میکند | مشق شب را تا جایی که میشود عقب میاندازد، نمیخواهد کتاب بخواند |
| فراموشکار است و وسایلش را گم میکند. | در فراموشکاری تکالیفش را انجام میدهد اما فراموش میکند در کیف بگذارد، یا قرار دوستانش را فراموش میکند |
نکته: برای تشخیص، کودک زیر ۱۷ سال باید حداقل ۶ علامت از این لیست را داشته باشد و این علائم حداقل ۶ ماه ادامه پیدا کرده باشد.
نشانههای بیشفعالی جسمی در کودکان
این ویژگی ها همان چیزی است که معمولا همه از نام «بیشفعالی» انتظار دارند. این کودکان واقعا «یک جا بند نمیشوند». در ادامه برخی از نمونه رفتارهایشان را مثال زده ایم:
| ویژگی | توضیح |
| نمیتواند بیصدا بازی کند | حتی وقتی تنهاست، با سر و صدا بازی میکند، در سینما و تئاتر آرام نمیگیرد |
| میدود و بالا میرود | در موقعیتهای نامناسب مثل داخل فروشگاه یا مسجد میدود، از مبل و کمد بالا میرود |
| با دست یا پا ور میرود | مدام با انگشتانش بازی میکند، پای خود را تکان میدهد، با خودکار ضربه میزند |
| از صندلی بلند میشود | سر کلاس مدام بلند میشود، سر میز غذا نمیتواند بنشیند، در ماشین بیقرار است |
| بیش از حد صحبت میکند | حرف میزند و میزند، نمیتواند ساکت باشد، حرف دیگران را قطع میکند |
نشانههای تکانشگری در کودکان
تکانشگری یعنی «قبل از فکر کردن، عمل کردن». این علامت میتواند برای خود کودک و اطرافیانش خطرناک باشد. در نتیجه بهتر است برخی از رفتارهای تکانشگری را بشناسید:
| ویژگی | توضیح |
| جواب را قبل از سؤال میدهد | معلم سوالش را تمام نکرده، او دست بلند کرده و جواب میدهد (اغلب اشتباه) |
| منتظر نوبت نمیماند | در بازیهای گروهی جلو میزند، توی صف بستنی بقیه را کنار میزند |
| حرف دیگران را قطع میکند | وسط حرف شما میپرد، در مکالمه بزرگترها دخالت میکند |
| بدون فکر خطر میکند | از ارتفاع میپرد، وسط خیابان میدود، با وسایل برقی بازی میکند |
| وسایل دیگران را بدون اجازه برمیدارد | اسباببازی دوستش را میگیرد، وسایل شما را بدون پرسیدن برمیدارد |
سایر رفتارهای رایج در کودکان مبتلا به ADHD
علاوه بر سه دسته اصلی، کودکان مبتلا به ADHD معمولا رفتارهای دیگری هم دارند که در ملاکهای اصلی DSM-5 نیستند اما خیلی شایع هستند:
- نوسانات خلقی شدید: زود عصبانی میشوند، زود قهر میکنند، شکست را خیلی بد تحمل میکنند.
- مشکل در دوست یابی: به خاطر تکانشگری و قطع کردن حرف دیگران، همسالان از آنها دوری میکنند.
- پیشرفت تحصیلی پایینتر از توانایی واقعی: باهوش هستند اما نمیتوانند تمرکز کنند و نمرههایشان خوب نیست.
- مشکلات خواب: به سختی میخوابند، شبها بیقرارند، صبحها بیدار شدن برایشان سخت است.
- لجبازی و مقابله: مدام با والدین جر و بحث میکنند، دستورات را انجام نمیدهند (این علامت میتواند نشانه اختلال همبود مانند ODD باشد).
فرآیند تشخیص کودکان دارای ADHD
اگر احساس میکنید فرزندتان حداقل ۶ علامت از لیستهای بالا را دارد و این علائم بیش از ۶ ماه است که ادامه دارد و در دو موقعیت (مثلا خانه و مدرسه) دیده میشود، وقتش رسیده که به فکر تشخیص حرفهای باشید.
تشخیص ADHD در کودکان باید توسط یک متخصص انجام شود. بهترین گزینه مراجعه به روانپزشک کودک و نوجوان یا روانشناس بالینی کودک است. یک روانشناس فوق تخصص بیش فعالی کودکان تهران نیز مانند سایر روانشناسان حیطه کودک میتواند ارزیابی دقیقی انجام دهد و در صورت نیاز درمان دارویی یا غیردارویی را شروع کند. فراموش نکنید که فقط متخصص میتواند ADHD را از مشکلات مشابه مثل اضطراب، افسردگی یا اختلالات یادگیری جدا کند.
مراحل تشخیص از اول تا آخر
فرآیند تشخیص ADHD در کودکان معمولا یک شبه انجام نمیشود. متخصص چند مرحله را با دقت طی میکند تا مطمئن شود تشخیص درست است. خوب است که با این مراحل آشنا باشید:
مرحله اول: مصاحبه بالینی با والدین
اولین و مهمترین مرحله، صحبت مفصل با شما به عنوان والدین است. متخصص از شما میپرسد رفتارهای کودک در خانه چگونه است؟ آیا سر میز غذا یک جا بند میشود؟ مشق شب را رها میکند؟ زود عصبانی میشود؟ این مصاحبه معمولا ۴۵ تا ۶۰ دقیقه طول میکشد و اطلاعات بسیار ارزشمندی به متخصص میدهد.
مرحله دوم: گرفتن گزارش از معلم
متخصص از شما میخواهد که با معلم فرزندتان هماهنگ کنید. معمولا یک پرسشنامه یا فرم مخصوص برای معلم فرستاده میشود. معلم توضیح میدهد که کودک در کلاس چگونه رفتار میکند: آیا سر جایش مینشیند؟ درس گوش میدهد؟ با دیگران دعوا میکند؟ این مرحله خیلی مهم است چون ADHD باید در دو موقعیت (خانه و مدرسه) خودش را نشان بدهد.
مرحله سوم: بررسی معیارهای DSM-5
حالا نوبت به چکلیست اصلی میرسد. متخصص یکی یکی علائم DSM-5 را مرور میکند. آیا کودک حداقل ۶ علامت بیتوجهی دارد؟ حداقل ۶ علامت بیشفعالی یا تکانشگری دارد؟ این علائم باید حداقل ۶ ماه ادامه داشته باشند. اگر تعداد علائم کمتر باشد، احتمالا ADHDنیست.
مرحله چهارم: بررسی شروع سنی
متخصص حتما میپرسد که این رفتارها از چه سنی شروع شده است. برای تشخیص ADHD، علائم باید قبل از ۱۲ سالگی شروع شده باشند. اگر مشکلات کودک از یک سال پیش شروع شده، اما قبل از ۱۲ سالگی هیچ نشانهای نداشته، احتمالا چیز دیگری باعث این رفتارها شده است.
مرحله پنجم: بررسی حضور در دو موقعیت
یک قانون طلایی در تشخیص ADHD این است که علائم نباید فقط در خانه یا فقط در مدرسه دیده شوند. متخصص مطمئن میشود که رفتارهای کودک هم در محیط خانه (مثلا هنگام غذا خوردن یا انجام مشق) و هم در محیط مدرسه (در کلاس درس و حیاط) مشکل ایجاد کرده است.
مرحله ششم: رد سایر اختلالات
آخرین مرحله، بررسی این است که آیا مشکل کودک به چیز دیگری ربط ندارد؟ گاهی اضطراب، افسردگی، کمبود خواب، کمکاری تیروئید، یا حتی آسیب شنوایی میتواند علائمی شبیه ADHD ایجاد کند. متخصص با دقت این موارد را رد میکند تا مطمئن شود تشخیص درست است.
جمع بندی
تشخیص کودکان دارای ADHD کار یک متخصص است. اگر در تهران زندگی میکنید، مراجعه به فوق تخصص بیش فعالی کودکان تهران میتواند اولین قدم درست باشد. به یاد داشته باشید ADHD درمانپذیر است. با تشخیص به موقع و درمان مناسب (ترکیبی از آموزش والدین، رواندرمانی رفتاری و در صورت نیاز دارو)، کودک شما میتواند زندگی عادی و موفقی داشته باشد. فقط کافی است امروز اولین قدم را بردارید.
