قارچ پوستی یکی از عفونتهای نسبتاً شایع پوست است که میتواند قسمتهای مختلف بدن از جمله پا، کشاله ران، تنه، دست، پوست سر و حتی ناخنها را درگیر کند. خارش، قرمزی، پوستهریزی و ایجاد ضایعات دایرهای از علائم شناختهشده بعضی از انواع آن هستند. با این حال، هر لکه قرمز یا خارشدار روی پوست به معنی قارچ نیست و بیماریهایی مانند اگزما و پسوریازیس نیز میتوانند ظاهری مشابه داشته باشند. قارچها معمولاً در محیط گرم و مرطوب بهتر رشد میکنند و تماس مستقیم با فرد یا حیوان آلوده و استفاده مشترک از وسایل شخصی میتواند زمینه انتقال بعضی عفونتهای قارچی را فراهم کند.
شناخت علت قارچ پوستی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا درمان ناقص، استفاده اشتباه از بعضی کرمها و باقی ماندن عوامل زمینهای ممکن است باعث طولانی شدن یا عود عفونت شود.
قارچ پوستی چیست؟
قارچ پوستی اصطلاحی عمومی برای گروهی از عفونتهایی است که قارچها روی پوست، مو یا ناخن ایجاد میکنند.
یکی از شایعترین گروههای این عفونتها تینیا یا درماتوفیتوز است. قارچهای درماتوفیت از کراتین موجود در لایه سطحی پوست، مو و ناخن استفاده میکنند و به همین دلیل میتوانند این قسمتهای بدن را درگیر کنند. عفونت قارچی حلقوی، قارچ پا، قارچ کشاله ران و بسیاری از موارد قارچ ناخن در همین گروه قرار میگیرند.
برخلاف نام انگلیسی Ringworm، این بیماری ارتباطی با کرم ندارد و عامل آن قارچ است.
علت قارچ پوستی چیست؟
علت اصلی عفونت قارچی، رشد و تکثیر قارچ در شرایط مناسب روی پوست است. با این حال، صرف تماس با قارچ همیشه به معنی ابتلا نیست.
شرایط محیطی و وضعیت پوست و سیستم ایمنی میتوانند تعیین کنند که عفونت ایجاد شود یا خیر.
مهمترین عوامل ایجاد و گسترش قارچ پوستی عبارتاند از:
- تماس مستقیم با فرد مبتلا
- تماس با حیوان آلوده
- استفاده مشترک از حوله، لباس، ملحفه یا وسایل شخصی
- راه رفتن با پای برهنه در محیطهای مرطوب عمومی
- تعریق زیاد
- مرطوب ماندن طولانی پوست
- پوشیدن لباس یا کفش تنگ و کمتهویه
- زندگی در محیطهای گرم و مرطوب
- بعضی بیماریها مانند دیابت
- ضعف سیستم ایمنی
- وجود قارچ در قسمت دیگری از بدن
قارچهای مولد تینیا در محیطهای گرم و مرطوب بهتر رشد میکنند و میتوانند از طریق افراد، حیوانات و وسایل آلوده منتقل شوند.
آیا قارچ پوستی مسری است؟
بعضی انواع قارچ پوستی، بهخصوص عفونتهای درماتوفیتی، مسری هستند.
انتقال ممکن است از چند مسیر اتفاق بیفتد.
انتقال از فرد مبتلا
تماس پوست با پوست میتواند قارچ را منتقل کند. به همین دلیل تماس نزدیک در محیطهایی مانند خانه، باشگاه یا ورزشهای تماسی میتواند احتمال انتقال را افزایش دهد.
انتقال از وسایل مشترک
قارچ ممکن است روی وسایلی که با پوست فرد مبتلا تماس داشتهاند باقی بماند.
مواردی مانند:
- حوله
- لباس
- ملحفه
- کفش
- شانه
- تجهیزات ورزشی
در انتقال نقش دارند و بهتر است در زمان عفونت مشترک استفاده نشوند.
انتقال از حیوانات
گربه، سگ و برخی حیوانات دیگر ممکن است عفونت قارچی داشته باشند و آن را به انسان منتقل کنند. گاهی حیوان دارای ناحیهای از ریزش مو، پوستهریزی یا ضایعات پوستی است.
اگر همزمان چند عضو خانواده و حیوان خانگی دچار ضایعات مشابه شوند، این احتمال باید جدیتر بررسی شود.
آیا گرما و تعریق باعث قارچ پوستی میشوند؟
گرما یا عرق بهتنهایی قارچ ایجاد نمیکنند، اما میتوانند محیط مناسبی برای رشد قارچ فراهم کنند.
پوست گرم و مرطوب، بهخصوص در نواحی بسته و دارای اصطکاک مانند کشاله ران، بین انگشتان پا و زیر لباس تنگ، شرایط مناسبتری برای رشد برخی قارچها دارد.
به همین دلیل عفونتهای قارچی در فصلهای گرم یا افرادی که زیاد عرق میکنند میتوانند بیشتر دیده شوند.
انواع قارچ پوستی بر اساس محل درگیری
قارچ پوستی میتواند تقریباً در هر قسمتی از بدن ایجاد شود و نام آن معمولاً بر اساس محل عفونت تغییر میکند.
قارچ بدن
قارچ تنه یا Tinea Corporis معمولاً روی بازوها، پاها یا تنه دیده میشود.
یکی از ظاهرهای کلاسیک آن ضایعهای گرد یا حلقهای است که حاشیه آن ممکن است برجستهتر و پوستهدار باشد. با بزرگ شدن ضایعه، قسمت مرکزی گاهی ظاهر طبیعیتری پیدا میکند.
قارچ پا
قارچ پا یا Athlete’s Foot اغلب بین انگشتان یا کف و کنارههای پا ایجاد میشود.
علائم میتوانند شامل:
- خارش
- پوستهریزی
- سفید و نرم شدن پوست بین انگشتان
- ترک پوست
- سوزش
باشند.
پوشیدن کفش بسته برای مدت طولانی و مرطوب ماندن پاها میتواند شرایط مناسبی برای رشد قارچ فراهم کند.
قارچ کشاله ران
قارچ کشاله ران یا Tinea Cruris بیشتر در نواحی گرم، مرطوب و دارای اصطکاک دیده میشود.
ممکن است ضایعه قرمز یا تیره، خارشدار و دارای حاشیه مشخص در قسمت داخلی ران و کشاله ران ایجاد شود.
تعریق زیاد و لباسهای بسیار تنگ میتوانند شرایط را برای رشد قارچ مساعدتر کنند.
قارچ پوست سر
قارچ پوست سر بیشتر در کودکان دیده میشود و ممکن است باعث:
- پوستهریزی
- خارش
- شکستن موها
- نواحی کمپشت یا بدون مو
شود.
قارچ پوست سر معمولاً با کرمهای معمولی بهتنهایی درمان نمیشود و اغلب نیاز به داروی ضدقارچ خوراکی دارد.
قارچ دست
قارچ میتواند کف دست را نیز درگیر کند و باعث خشکی، پوسته پوسته شدن و گاهی خارش شود.
گاهی فرد همزمان قارچ پا و دست دارد؛ بنابراین در عفونتهای مکرر باید دیگر قسمتهای بدن نیز بررسی شوند.
قارچ پوستی چه شکلی است؟
ظاهر قارچ بسته به محل و نوع عفونت متفاوت است و همیشه به شکل حلقه کامل دیده نمیشود.
علائم احتمالی شامل:
- لکه قرمز یا تغییر رنگ یافته
- خارش
- پوستهریزی
- حاشیه برجسته ضایعه
- ایجاد شکل حلقهای
- ترک پوست
- سوزش
- گسترش تدریجی ضایعه
هستند.
در پوستهای تیره، ضایعات ممکن است به جای قرمز روشن، قهوهای، خاکستری یا تیرهتر از پوست اطراف دیده شوند.
آیا هر لکه دایرهای روی پوست قارچ است؟
خیر.
بیماریهای پوستی مختلفی وجود دارند که میتوانند ظاهر مشابه قارچ ایجاد کنند. از جمله:
- اگزمای سکهای
- پسوریازیس
- پیتیریازیس روزهآ
- بعضی انواع درماتیت
- واکنشهای آلرژیک
به همین دلیل صرفاً بر اساس ظاهر یک عکس نمیتوان همیشه تشخیص قطعی داد.
در موارد نامشخص، پزشک میتواند از لبه ضایعه نمونه کوچکی بردارد و آن را برای بررسی قارچ آزمایش کند. تشخیص دقیق بهخصوص در عفونتهای مکرر یا مقاوم اهمیت بیشتری پیدا کرده است.
چه کسانی بیشتر قارچ پوستی میگیرند؟
قارچ میتواند هر فردی را درگیر کند، اما بعضی شرایط احتمال ابتلا یا شدیدتر شدن عفونت را افزایش میدهند.
افرادی که ممکن است بیشتر در معرض خطر باشند شامل:
- ورزشکاران
- افرادی که زیاد عرق میکنند
- افراد استفادهکننده از استخر و رختکن عمومی
- کسانی که لباس یا وسایل شخصی را مشترک استفاده میکنند
- افراد مبتلا به دیابت
- افراد دارای ضعف سیستم ایمنی
- افرادی که با حیوان آلوده در تماس هستند
- ساکنان مناطق گرم و مرطوب
هستند. افراد دارای ضعف سیستم ایمنی علاوه بر احتمال بیشتر ابتلا ممکن است عفونت شدیدتری نیز تجربه کنند.
آیا دیابت باعث قارچ پوستی میشود؟
دیابت مستقیماً قارچ تولید نمیکند، اما افراد مبتلا به دیابت در معرض خطر بیشتری برای برخی عفونتهای قارچی قرار دارند.
بالا بودن مداوم قند خون و برخی مشکلات همراه دیابت میتوانند دفاع بدن در برابر عفونتها را تحت تأثیر قرار دهند.
اگر فرد مبتلا به دیابت دچار ضایعه پوستی مداوم، زخم یا عفونت قارچی مکرر شده است، بهتر است درمان را به تأخیر نیندازد.
آیا قارچ پوستی خطرناک است؟
در بیشتر افراد سالم، عفونتهای قارچی سطحی معمولاً خطرناک نیستند و با درمان مناسب کنترل میشوند.
اما اگر درمان نشوند، ممکن است:
- گسترش پیدا کنند.
- به دیگر قسمتهای بدن منتقل شوند.
- به افراد دیگر انتقال پیدا کنند.
- باعث خارش و آسیب پوست شوند.
- عود کنند.
در افراد دارای ضعف سیستم ایمنی، عفونتها میتوانند شدیدتر باشند و ارزیابی پزشکی اهمیت بیشتری دارد.
درمان قارچ پوستی چیست؟
درمان به نوع قارچ، محل عفونت و شدت بیماری بستگی دارد.
برای بسیاری از عفونتهای محدود پوست، داروهای ضدقارچ موضعی مانند کرم، ژل یا اسپری استفاده میشوند. داروهایی مانند کلوتریمازول و تربینافین از جمله گزینههای رایج درمانی هستند.
درمان باید به مدت توصیهشده ادامه پیدا کند، حتی اگر ظاهر ضایعه زودتر بهتر شود.
کرم ضد قارچ چند روز باید استفاده شود؟
زمان درمان بسته به نوع دارو و محل عفونت متفاوت است.
بعضی درمانهای قارچ پوست ممکن است حدود چند هفته طول بکشند. برای مثال بسیاری از عفونتهای سطحی با درمان موضعی طی حدود دو تا چهار هفته درمان میشوند.
قطع زودهنگام دارو صرفاً به دلیل بهتر شدن ظاهر پوست میتواند احتمال بازگشت بیماری را افزایش دهد.
دستور دارو یا توصیه پزشک و داروساز باید در اولویت باشد.
چه زمانی قرص ضد قارچ لازم است؟
تمام قارچهای پوستی به قرص نیاز ندارند.
داروی خوراکی بیشتر در شرایطی مطرح میشود که:
- عفونت گسترده باشد.
- پوست سر درگیر باشد.
- ناخن درگیر شده باشد.
- درمان موضعی نتیجه نداده باشد.
- عفونت شدید یا مقاوم باشد.
داروهای ضدقارچ خوراکی میتوانند با داروهای دیگر تداخل داشته باشند و برخی از آنها نیازمند توجه به وضعیت کبد و سایر شرایط پزشکی هستند؛ بنابراین نباید خودسرانه مصرف شوند.
آیا پماد کورتون برای قارچ خوب است؟
یکی از اشتباهات مهم در درمان ضایعات پوستی، استفاده خودسرانه از کرم کورتونی برای ضایعهای است که ممکن است قارچی باشد.
کورتون میتواند التهاب و قرمزی را موقتاً کاهش دهد و فرد تصور کند بیماری بهتر شده است، در حالی که قارچ همچنان در پوست رشد میکند.
استفاده از کورتیکواستروئید روی عفونت قارچی میتواند باعث گسترش قارچ و تغییر ظاهر آن شود و تشخیص بعدی را نیز دشوارتر کند.
بنابراین اگر علت ضایعه مشخص نیست، از مصرف خودسرانه پمادهای کورتونی یا ترکیب کورتون و ضدقارچ خودداری کنید.
چرا قارچ پوستی دوباره برمیگردد؟
عود عفونت قارچی دلایل مختلفی دارد.
مهمترین علتها عبارتاند از:
- قطع زودهنگام درمان
- درمان نشدن قارچ در قسمت دیگری از بدن
- استفاده دوباره از کفش یا لباس آلوده
- باقی ماندن رطوبت و تعریق
- تماس دوباره با فرد یا حیوان آلوده
- تشخیص اشتباه بیماری
- مصرف نامناسب دارو
- بعضی انواع مقاوم قارچ
در سالهای اخیر برخی انواع مقاوم به درمان قارچهای پوستی نیز به یک نگرانی پزشکی تبدیل شدهاند؛ بنابراین عفونتهای شدید، گسترده یا مقاوم باید توسط پزشک بررسی شوند.
برای جلوگیری از قارچ پوستی چه کنیم؟
کاهش رطوبت و جلوگیری از انتقال قارچ از مهمترین اقدامات پیشگیرانه هستند.
برای کاهش خطر:
- پوست، بهخصوص بین انگشتان پا و چینهای بدن را خشک نگه دارید.
- جوراب و لباس عرقکرده را عوض کنید.
- از حوله شخصی استفاده کنید.
- کفش، لباس، شانه و وسایل شخصی را مشترک استفاده نکنید.
- در رختکن و حمام عمومی دمپایی بپوشید.
- بعد از ورزش دوش بگیرید و لباس مرطوب را تعویض کنید.
- ضایعات قارچی را نخارانید.
- پس از لمس ناحیه آلوده دستها را بشویید.
- در صورت ابتلای حیوان خانگی، حیوان نیز باید توسط دامپزشک بررسی شود.
آیا قارچ پوستی خودبهخود خوب میشود؟
بهتر است برای برطرف شدن خودبهخودی قارچ منتظر نمانید.
عفونت میتواند گسترش پیدا کند یا به افراد دیگر منتقل شود. درمان ضدقارچ مناسب علاوه بر بهبود علائم، خطر انتقال بیماری را نیز کاهش میدهد.
اگر ضایعهای دارید که به قارچ مشکوک است، تشخیص درست و شروع درمان مناسب بهتر از استفاده تصادفی از انواع کرمهای پوستی است.
چه زمانی برای قارچ پوستی به پزشک مراجعه کنیم؟
در عفونتهای خفیف و محدود ممکن است داروساز بتواند درباره درمان موضعی مناسب راهنمایی کند. اما بعضی شرایط به بررسی پزشک یا متخصص پوست نیاز دارند.
مراجعه پزشکی بهخصوص در شرایط زیر اهمیت دارد:
- ضایعه بسیار گسترده شده است.
- درمان ضدقارچ نتیجه نمیدهد.
- عفونت مرتب عود میکند.
- پوست سر درگیر است.
- ناخنها درگیر شدهاند.
- ضایعات چرکی یا بسیار ملتهب هستند.
- تشخیص قارچ مشخص نیست.
- فرد دیابت دارد.
- سیستم ایمنی فرد ضعیف است.
- کودک دچار قارچ پوست سر شده است.
عرق بهتنهایی قارچ ایجاد نمیکند، اما مرطوب و گرم ماندن پوست محیط مناسبی برای رشد بعضی قارچها ایجاد میکند.
بسیاری از عفونتهای درماتوفیتی قابل انتقال هستند و از فرد، حیوان یا وسایل آلوده منتقل میشوند.
خیر. استفاده خودسرانه از کورتون میتواند قارچ پوستی را بدتر کند و ظاهر ضایعه را تغییر دهد.
نتیجهگیری
علت قارچ پوستی رشد قارچهای بیماریزا روی پوست و فراهم شدن شرایط مناسب برای تکثیر آنهاست. تماس با فرد یا حیوان آلوده، وسایل مشترک، تعریق زیاد، رطوبت، گرما و بعضی مشکلات زمینهای میتوانند احتمال ابتلا را افزایش دهند.
قارچ پوست ممکن است با خارش، پوستهریزی، تغییر رنگ و ضایعات حلقهای دیده شود، اما همه مشکلات پوستی با این ظاهر قارچی نیستند. درمان معمولاً با داروهای ضدقارچ انجام میشود و نوع و مدت درمان به محل و شدت عفونت بستگی دارد.
خشک نگه داشتن پوست، استفاده نکردن مشترک از وسایل شخصی، کامل کردن دوره درمان و پرهیز از مصرف خودسرانه کرمهای کورتونی از مهمترین نکات برای درمان و جلوگیری از عود قارچ هستند.
اگر ضایعه گسترده، مکرر یا مقاوم به درمان است، پوست سر یا ناخنها را درگیر کرده یا تشخیص آن مشخص نیست، بهتر است برای بررسی دقیق به پزشک یا متخصص پوست مراجعه کنید.
توجه: این مقاله با هدف افزایش آگاهی عمومی تهیه شده و جایگزین تشخیص یا درمان توسط پزشک نیست.
