جویدن انتهای مداد، خودکار یا پاک‌کن رفتاری است که بسیاری از والدین در کودکان مدرسه‌ای مشاهده می‌کنند. گاهی کودک هنگام انجام تکالیف ناخودآگاه مداد را به دهان می‌برد و گاهی تقریباً تمام مدادهایش آثار گاز گرفتن دارند. این رفتار همیشه نشانه یک مشکل جدی نیست و ممکن است فقط به عادت، بی‌حوصلگی یا نیاز به تمرکز مربوط باشد.
با این حال، اگر جویدن وسایل شدید و مداوم باشد یا کودک تکه‌های مداد، کاغذ و سایر مواد غیرخوراکی را ببلعد، موضوع نیاز به بررسی بیشتری دارد. استرس، نیازهای حسی، بعضی اختلالات رشدی و در مواردی پیکا از عواملی هستند که ممکن است با این رفتار ارتباط داشته باشند. در ادامه بررسی می‌کنیم علت جویدن مداد در کودکان چیست و والدین چگونه می‌توانند با آن برخورد کنند.
چرا کودکان مداد می‌جوند؟
یک پاسخ واحد برای همه کودکان وجود ندارد. جویدن مداد ممکن است یک رفتار ناخودآگاه باشد که کودک هنگام تمرکز یا اضطراب انجام می‌دهد یا روشی برای دریافت تحریک حسی از طریق دهان و فک باشد.
در برخی کودکان، این رفتار موقت است و به‌مرور کاهش پیدا می‌کند. اما اگر کودک علاوه بر جویدن، مواد غیرخوراکی را نیز می‌خورد یا می‌بلعد، باید احتمال مشکلاتی مانند پیکا نیز بررسی شود. پیکا به خوردن مداوم موادی گفته می‌شود که خوراکی و مغذی نیستند.
۱. استرس و اضطراب کودک
یکی از دلایل احتمالی مداد جویدن، تنش و اضطراب است.
بعضی کودکان هنگام نگرانی رفتارهای تکراری انجام می‌دهند. یکی ناخن می‌جود، دیگری لب خود را گاز می‌گیرد و کودک دیگری ممکن است سر مداد را بجود.
این اتفاق ممکن است بیشتر در موقعیت‌هایی مانند موارد زیر مشاهده شود:
- زمان امتحان
- انجام تکالیف دشوار
- شروع مدرسه جدید
- تغییر معلم یا کلاس
- اختلافات خانوادگی
- فشار تحصیلی
- نگرانی درباره روابط با دوستان
اگر کودک عمدتاً هنگام انجام تکلیف یا حضور در محیط استرس‌زا مداد می‌جود، توجه به شرایط روانی او می‌تواند کمک‌کننده باشد.
البته نباید صرفاً با دیدن این رفتار نتیجه گرفت که کودک دچار اختلال اضطرابی است. الگوی کلی رفتار کودک اهمیت بیشتری دارد.
۲. جویدن مداد ممکن است به یک عادت تبدیل شده باشد
گاهی هیچ بیماری یا مشکل خاصی پشت این رفتار وجود ندارد.
کودک ممکن است یک بار هنگام مطالعه یا فکر کردن مداد را به دهان برده باشد و با تکرار این رفتار، به‌تدریج یک عادت شکل گرفته باشد.
بعد از مدتی کودک حتی متوجه نمی‌شود که در حال جویدن مداد است.
این نوع رفتارها معمولاً بیشتر در زمان‌هایی دیده می‌شوند که کودک:
- مشغول مطالعه است؛
- تلویزیون تماشا می‌کند؛
- در کلاس به درس گوش می‌دهد؛
- در حال فکر کردن است؛
- حوصله‌اش سر رفته است.
در چنین شرایطی تذکر مداوم و سرزنش معمولاً بهترین راهکار نیست؛ زیرا ممکن است توجه کودک را بیش از حد روی رفتار متمرکز کرده و حتی باعث افزایش تنش شود.
۳. نیاز به تحریک حسی و جویدن
بعضی کودکان از فشار و تحریک ایجادشده هنگام جویدن لذت می‌برند.
جویدن باعث فعال شدن عضلات فک و ایجاد حس فشار در دهان می‌شود. در برخی کودکان این احساس می‌تواند آرامش‌بخش باشد یا به تنظیم حسی آنها کمک کند.
چنین کودکی ممکن است فقط مداد نجود و وسایل دیگری مانند:
- یقه لباس
- آستین
- پاک‌کن
- اسباب‌بازی
- بند کیف
- کاغذ
را نیز مرتب به دهان ببرد.
در این شرایط بهتر است به‌جای تنبیه کودک، علت نیاز او به این نوع تحریک بررسی شود.
۴. افزایش تمرکز هنگام انجام تکالیف
بعضی کودکان زمانی که نیاز به تمرکز دارند، ناخودآگاه حرکات تکراری انجام می‌دهند.
تکان دادن پا، بازی با مو، ضربه زدن با انگشت روی میز و جویدن مداد نمونه‌هایی از این رفتارها هستند.
برای بعضی کودکان، جویدن ممکن است نوعی رفتار خودتنظیمی باشد و به آنها کمک کند در زمان مطالعه یا فکر کردن آرام‌تر بمانند.
اگر فرزندتان تقریباً فقط هنگام مطالعه مداد می‌جود و در سایر ساعات روز چنین رفتاری ندارد، ممکن است این عادت بیشتر با تمرکز یا تنش ذهنی در ارتباط باشد.
در این حالت می‌توان جایگزین‌های کم‌خطرتر را امتحان کرد؛ برای مثال استراحت‌های کوتاه میان تکالیف یا استفاده از ابزارهای حسی مناسب سن کودک.
۵. بی‌حوصلگی
گاهی علت بسیار ساده‌تر است: کودک حوصله‌اش سر رفته است.
مدادی که مدت زیادی در دست کودک قرار دارد به‌راحتی ممکن است به دهان برده شود. به همین دلیل برخی کودکان در کلاس‌های طولانی یا هنگام تکالیف خسته‌کننده بیشتر سر مداد خود را می‌جوند.
در چنین شرایطی معمولاً تغییر محیط، ایجاد وقفه‌های کوتاه و فعال‌تر کردن زمان مطالعه می‌تواند مفید باشد.
برای مثال، اگر تکالیف طولانی هستند می‌توانید زمان مطالعه را به بخش‌های کوتاه‌تر تقسیم کنید و بین آنها چند دقیقه استراحت قرار دهید.
۶. پیکا و تمایل به خوردن مواد غیرخوراکی
بین جویدن مداد و خوردن مداد تفاوت مهمی وجود دارد.
اگر کودک فقط مداد را گاز می‌گیرد، الزاماً پیکا ندارد. اما اگر تکه‌های چوب، کاغذ، خاک، گچ، رنگ، پارچه یا سایر مواد غیرخوراکی را عمداً می‌خورد و می‌بلعد، باید مسئله جدی‌تر بررسی شود.
پیکا به الگوی مداوم خوردن مواد غیرخوراکی گفته می‌شود. این وضعیت در کودکان بیشتر دیده می‌شود و می‌تواند در برخی کودکان دارای مشکلات رشدی نیز شایع‌تر باشد.
خوردن مواد غیرخوراکی ممکن است خطراتی مانند:
- خفگی
- آسیب دندان‌ها
- یبوست
- انسداد دستگاه گوارش
- مسمومیت
- عفونت
ایجاد کند.
بنابراین اگر فرزندتان واقعاً تکه‌های مداد یا سایر اشیا را می‌بلعد، این موضوع را با پزشک اطفال مطرح کنید.
۷. کمبود بعضی مواد مغذی یا مشکلات رشدی
در برخی موارد، پیکا با کمبود بعضی ریزمغذی‌ها مانند آهن یا روی ارتباط دارد. با این حال، از روی مداد جویدن نمی‌توان تشخیص داد که کودک کمبود آهن دارد.
اگر کودک علاوه بر جویدن وسایل، مواد غیرخوراکی را می‌خورد یا علائمی مانند رنگ‌پریدگی، ضعف یا خستگی غیرعادی دارد، پزشک ممکن است در صورت صلاحدید آزمایش‌های لازم را درخواست کند.
پیکا همچنین در برخی کودکان دارای مشکلات یادگیری یا اختلالات رشدی عصبی بیشتر دیده می‌شود.
اما این نکته بسیار مهم است:
مداد جویدن به‌تنهایی نشانه اوتیسم، ADHD یا یک اختلال رشدی خاص نیست.
تشخیص چنین شرایطی تنها بر اساس مجموعه‌ای از نشانه‌ها و ارزیابی تخصصی انجام می‌شود.
آیا جویدن مداد خطرناک است؟
جویدن گهگاهی مداد معمولاً یک وضعیت اورژانسی نیست، اما تکرار آن می‌تواند مشکلاتی ایجاد کند.
یکی از مهم‌ترین نگرانی‌ها، آسیب به دندان‌هاست. انجمن دندانپزشکی آمریکا هشدار می‌دهد که جویدن اشیای سخت مانند مداد و خودکار ممکن است باعث ترک یا لب‌پریدگی دندان شود.
همچنین ممکن است مشکلات دیگری ایجاد شود:
- آسیب به لثه یا مخاط دهان
- ورود تراشه‌های چوب به دهان
- آسیب به ترمیم‌های دندانی
- انتقال آلودگی از سطح مداد به دهان
- بلعیدن تکه‌های کوچک
- خطر خفگی در صورت جدا شدن قطعات
بنابراین بهتر است این عادت، مخصوصاً اگر شدید و مداوم شده است، نادیده گرفته نشود.
آیا مغز مداد سرب دارد و باعث مسمومیت می‌شود؟
این یکی از نگرانی‌های رایج والدین است.
مغز مدادهای معمولی برخلاف نام قدیمی «سرب مداد»، از گرافیت ساخته می‌شود و سرب فلزی نیست. Poison Control نیز تأکید می‌کند که مدادهای معمولی حاوی گرافیت هستند و مقدار اندک آن معمولاً باعث مسمومیت با سرب نمی‌شود.
با این حال، این موضوع به این معنی نیست که کودک باید مداد را بجود یا بخورد.
چوب، پوشش رنگی مداد و قطعات شکسته همچنان می‌توانند باعث آسیب دهان، خفگی یا مشکلات گوارشی شوند.
چگونه عادت مداد جویدن کودک را ترک کنیم؟
اولین قدم این است که مشخص کنید کودک چه زمانی مداد می‌جود.
به مدت چند روز رفتار او را زیر نظر بگیرید:
- هنگام درس خواندن؟
- زمان استرس؟
- در مدرسه؟
- هنگام تماشای تلویزیون؟
- وقتی حوصله‌اش سر رفته؟
- هنگام عصبانیت؟
شناخت محرک اصلی باعث می‌شود راهکار مناسب‌تری انتخاب کنید.
کودک را سرزنش نکنید
جملاتی مانند «باز مدادت رو خوردی؟» یا «چرا این کار زشت رو می‌کنی؟» معمولاً تأثیر زیادی ندارند.
اگر رفتار ناشی از استرس باشد، سرزنش حتی ممکن است فشار روانی کودک را افزایش دهد.
بهتر است آرام و بدون ایجاد احساس شرمندگی رفتار را به او یادآوری کنید.
جایگزین مناسب در اختیار کودک قرار دهید
اگر کودک نیاز زیادی به جویدن دارد، بهتر است درباره جایگزین‌های مناسب با پزشک یا کاردرمانگر مشورت شود.
در برخی راهنماهای تخصصی برای کودکانی که به دنبال تحریک دهانی هستند، استفاده از گزینه‌های مناسب حسی یا بعضی خوراکی‌های دارای بافت جویدنی و ترد، متناسب با سن و شرایط کودک، پیشنهاد شده است.
البته هر وسیله جویدنی باید مخصوص این کار، متناسب با سن کودک و بدون خطر خفگی باشد.
اضطراب کودک را کاهش دهید
اگر رفتار در زمان استرس بیشتر می‌شود، روی عامل اصلی تمرکز کنید.
خواب کافی، برنامه منظم، گفت‌وگو درباره نگرانی‌های کودک و کاهش فشار بیش از حد تحصیلی می‌تواند مفید باشد.
زمان تکلیف را کوتاه‌تر کنید
برای کودکانی که هنگام مطالعه مداد می‌جوند، تقسیم تکالیف به بازه‌های کوتاه ممکن است کمک کند.
مثلاً پس از هر ۲۰ تا ۳۰ دقیقه مطالعه، یک استراحت کوتاه در نظر بگیرید.
رفتار مثبت را تقویت کنید
به‌جای توجه زیاد به مداد جویدن، زمان‌هایی را که کودک بدون جویدن مداد فعالیت می‌کند تشویق کنید.
تشویق ساده و مثبت معمولاً مؤثرتر از تنبیه است.
چه زمانی جویدن مداد کودک نیاز به مراجعه به پزشک دارد؟
اگر این رفتار خفیف و گهگاهی است، معمولاً می‌توان ابتدا آن را زیر نظر گرفت.
اما در شرایط زیر بهتر است موضوع با پزشک اطفال یا دندانپزشک مطرح شود:
- کودک تکه‌های مداد را می‌بلعد.
- خاک، گچ، کاغذ، پارچه یا سایر مواد غیرخوراکی را نیز می‌خورد.
- رفتار شدید و کنترل‌ناپذیر شده است.
- دندان‌ها ترک خورده یا آسیب دیده‌اند.
- کودک از درد دندان یا فک شکایت دارد.
- زخم‌های مکرر داخل دهان ایجاد شده است.
- علائم کم‌خونی یا ضعف غیرعادی وجود دارد.
- رفتارهای حسی یا رشدی دیگری نیز مشاهده می‌شود.
- کودک دچار دل‌درد، استفراغ، یبوست یا مشکلات گوارشی بعد از بلع اشیا شده است.
اگر کودک شیء تیز، باتری یا ماده‌ای بالقوه سمی بلعیده است، موضوع باید فوراً ارزیابی پزشکی شود. خوردن مواد غیرخوراکی در برخی موارد می‌تواند موجب خفگی، مسمومیت یا انسداد روده شود.
آیا جویدن مداد نشانه کمبود آهن است؟
نه لزوماً.
جویدن مداد به‌تنهایی برای تشخیص کمبود آهن کافی نیست. بسیاری از کودکان بدون هیچ کمبود تغذیه‌ای مداد می‌جوند.
اما خوردن و بلعیدن مداوم مواد غیرخوراکی می‌تواند بخشی از پیکا باشد و پیکا در برخی موارد با کمبود آهن یا روی ارتباط دارد.
بنابراین مکمل آهن نباید صرفاً به دلیل مداد جویدن و بدون نظر پزشک به کودک داده شود.
آیا جویدن مداد نشانه اضطراب است؟
ممکن است باشد، اما همیشه این‌طور نیست.
اگر کودک بیشتر در زمان امتحان، تکلیف، نگرانی یا فشار روانی مداد می‌جود، اضطراب می‌تواند یکی از عوامل احتمالی باشد.
اما اگر رفتار تقریباً همیشه وجود دارد و کودک اشیا و لباس خود را نیز می‌جود، احتمال نیاز حسی یا شکل‌گیری یک عادت رفتاری نیز باید در نظر گرفته شود.
برای پیدا کردن علت اصلی، زمان و شرایط وقوع رفتار از خود رفتار مهم‌تر است.
جویدن مداد در کودکان را جدی بگیریم یا نه؟
در بسیاری از کودکان، مداد جویدن یک عادت ساده و گذراست و به معنی وجود بیماری خاصی نیست. بی‌حوصلگی، تمرکز، استرس، شکل‌گیری عادت و نیاز به تحریک حسی از دلایل رایجی هستند که می‌توانند این رفتار را توضیح دهند.
با این حال، والدین باید تفاوت میان «جویدن» و «خوردن» مواد غیرخوراکی را جدی بگیرند. اگر کودک تکه‌های مداد یا اشیای دیگری را می‌بلعد، رفتار بسیار شدید است یا به دندان‌ها و دهان او آسیب وارد شده، بهتر است ارزیابی پزشکی یا دندانپزشکی انجام شود.
بهترین برخورد معمولاً سرزنش کودک نیست؛ بلکه پیدا کردن محرک رفتار، ارائه جایگزین ایمن و رسیدگی به عامل زمینه‌ای است.
